19-11-14

Groepsrecensie: Mijn vader was een NSB'er - Elmer den Braber

Titel: Mijn vader was een NSB'er
Auteur: Elmer den Braber
Recensie door: Marjon, Ria, Nynke, Marion, Marjo, Coenraad
Genre: Roman
ISBN: 9789082100600
256 pagina's |  Uitgeverij de Spion | november 2014

Elmer den Braber:
Elmer den Braber (Eindhoven, 1981) heeft zijn passie voor taal, geschiedenis en bijzondere verhalen samengebracht in zijn debuutroman Mijn vader was een NSB’er. Eerder schreef hij korte verhalen waaronder Het sprookje van Eindhoven

Het verhaal:
Weesp, mei 1945. De vader van de 17-jarige Elsa Aaldering is na zijn arrestatie onder onopgehelderde omstandigheden in het voormalige SS-concentratiekamp Vught om het leven gekomen. Het gezin Aaldering blijft totaal ontredderd achter en bovendien is Elsa het contact met haar hartsvriendin Anna kwijtgeraakt. Ondanks alles lukt het haar elders een nieuw leven op te bouwen met haar man Willem. Het geluk kent echter een hoge prijs: Elsa moet het verleden doodzwijgen.

Nu, vele jaren later en in de herfst van haar leven, houdt Elsa op een gewone maar prachtige zondagmiddag een familiefeestje. Ze beseft dat dit haar laatste kans is om de waarheid over haar ‚foute’ vader te onthullen.

Recensies:

Marjon:
Boeken kunnen je heel diep raken. En dat deed dit boek ook. Niet omdat ik familie ben van een NSB'er (niet zover ik weet) maar omdat ik in februari mijn vader verloor. Omdat ik een fantastische liefhebbende vader had. En omdat Elsa in dit boek ook een fantastische en liefhebbende vader heeft en deze verliest. Met dat verschil: haar vader was een NSB'er en de reden van én oorzaak van zijn dood is te afschuwelijk voor woorden. Terwijl Elsa gewoon onbezorgd kind had moeten zijn, kwam ze terecht in een oorlog, tussen volwassenen die hartverscheurende keuzes moesten maken, die hele grote gevolgen hadden voor al hun familieleden. Elsa wordt er in meegesleurd en komt uiteindelijk zelf voor hele heftige keuzes te staan. Het boek is heel indringend, heel heftig en terwijl je het leest, kun je je niet voorstellen dat zulke dingen echt zijn gebeurd, dat ons land ruim 70 jaar terug zich echt in die situatie bevond. Dat heb ik altijd als ik over gruwelijkheden uit de oorlog lees. Ik had er trouwens geen idee van dat de nasleep voor nakomelingen van NSB'ers zo heftig is, zelfs nu nog (!) en ook wist ik niet dat het om zoveel mensen ging. Wat is het eigenlijk idioot dat kinderen aangerekend worden voor wat hun ouders gedaan hebben. Maar het laat zien dat die oorlog diepe wonden heeft veroorzaakt. Het boek leest als een trein en eigenlijk vind ik de schrijfstijl een beetje Young Adult. Maar dat maakt het boek zeker niet minder. Ik kon het niet meer wegleggen. Het verhaal vertoeft afwisselend in het heden en verleden, waardoor het allemaal net niet te heftig wordt. Ik vind de hoofdstukken in het heden een aangename adempauze. Aan het eind van het verhaal (voor 99% fictie) volgt een opsomming van cijfers van gebeurtenissen rondom dit thema. Daarna volgen een paar waargebeurde verhalen van 'echte' kinderen van NSB'ers, waaronder het verhaal van Emile Ratelband. Ook die verhalen raken diep. Eigenlijk was ik onwetend op dit gebied, maar dit boek heeft me iets geleerd. Ook wat betreft de kant van de NSB'ers. De schuld ligt uiteindelijk bij de oorlog. Niemand kan met oorloog omgaan. Aanrader!

Ria:
Het verhaal nodigt uit tot lezen en laat zich vlot lezen. Het gaat er eigenlijk over hoe een oudere dame die de oorlog heeft meegemaakt met grote geheimen rondloopt. Zij vertelt haar verhaal aan haar kinderen, ze vindt dat zij hier recht op hebben. Ze vertelt een spannend oorlogsverhaal waar haar kleinkinderen ademloos naar luisteren. Het is een verhaal wat je wel aan het denken zet, waarom hoorde je altijd dat iemand fout was in de oorlog? Het waarom van deze vraag wordt hier goed beantwoord. Maar dat het zo’n grote nasleep heeft in de desbetreffende families, daar heb ik nooit bij stilgestaan. De schaamte, de gevangenisstraffen en waarom deden ze het? Vaak om hun familie en hun kinderen de oorlog te doen overleven. De vraag is iets goed of slecht valt voor mij in het niet als ik aan alles denk wat er in dit boek staat. De kinderen van de NSB ouders werden ondanks dat ze in hun onschuld er niets aan konden doen in tehuizen gestopt. Vreselijk en ze moesten hun hele leven er mee rond sjouwen. Wat zou jij doen is dan de hamvraag. Ik weet het niet…

Dit boek zou op alle scholen gelezen moeten worden! We weten van de Jodenvervolging en de verschrikkelijke gebeurtenissen van de oorlog. Daar hebben we over gelezen op school, we hebben geschiedenis gehad. Meestal hadden we het dan over de mensen die fout waren in de oorlog, natuurlijk waren ze er. Mijn opa en oma spraken altijd over de NSB’ers, die hadden het meegemaakt! Maar wij, de generaties die er na kwamen, wisten wij veel. Daarom is het goed om het eens te lezen, vooral als je nagaat dat er nog vele kinderen rondlopen met deze erfenis.

Over het boek verder kan ik zeggen dat het nog wat verrassingen in petto heeft! Maar dat ga ik natuurlijk niet vertellen. Gewoon lezen! Ik dacht dit wordt weer zo’n oorlogsboek, maar ik heb mij vergist, ik beoordeel het als een roman. Nogmaals: laat de kinderen op scholen dit lezen, zodat de oorlog niet vergeten zal en mag worden. Want het werkt door alle generaties heen.

Nynke:
Op de cover een typische oorlogsscène van iemand die wordt afgevoerd en een vrouw die wanhopig achterblijft. Als je beter kijkt, is het een scène van na de oorlog; de soldaten zijn binnenlandse strijdkrachten.

Het boek start met een inleiding van Maarten van Rossem die de context van de NSB schetst, een goede toevoeging aan het boek dat verder in romanvorm geschreven is. Het geeft je net wat meer inzicht in de NSB-organisatie. De hoofdstukken zijn afwisselend in het heden geschreven en in het verleden. Elsa, de hoofdpersoon vertelt als bejaarde vrouw haar geschiedenis en de rol van haar vader in de oorlog, die ze altijd verzwegen heeft. We beleven de oorlog met haar mee door de ogen van een jong pubermeisje. Elmer den Braber weet op een mooie manier ook de worsteling van de vader van Elsa te omschrijven en zijn motivatie om lid te worden van de NSB. Dit blijkt eigenlijk een poging te zijn om zijn gezin te beschermen. Het is dusdanig omschreven, dat je hier als lezer ook nog wel begrip voor op kunt brengen. Het had voor mij als lezer toegevoegde waarde gehad als vanuit het perspectief vanuit de vader een deel van het verhaal verteld was. Zo waren zijn motieven nog beter uit de verf gekomen. Het einde van het boek heeft nog een aantal verrassingen in petto, die je als lezer weer even op scherp zetten. Mijn vader was een NSB’er is de debuutroman van Elmer den Braber. Hij heeft altijd wel interesse gehad in de Tweede Wereldoorlog en is zich als volwassene gaan afvragen wat voor motieven mensen hadden om te collaboreren. Dit heeft uiteindelijk geleid tot deze roman.

Het boek eindigt met prachtige foto’s uit Weesp, de plaats waar het zich afspeelt en een aantal interviews met mensen die een familielid hadden die bij de NSB zat. Zo vindt een mooie vertaling plaats van fictie naar non-fictie. Ik zou Elmer den Braber willen uitnodigen om een volgend boek over hetzelfde thema te schrijven, maar dan vanuit de NSB’er zelf.

Marion: (deze recensie bevat spoilers)
Met een mooi en duidelijk voorwoord van Maarten van Rossem is de toon al direct gezet. Vanwege dat ik zelf niet goed om de hoogte ben van de gebeurtenissen rondom de WOII, is wat informatie vooraf zeker handig om te lezen. Op deze manier zit je al gelijk een beetje in het verhaal. 

Je wordt direct het verhaal in getrokken door de open beschreven gevoelens van Elsa. Vervolgens leer je kort Elsa kennen zoals ze nu is en wie er bij de familie hoort. Na een vraag van haar kleindochter over vroeger, neemt Elsa je mee terug in de tijd.

Ook maak je kort kennis met Dirk, haar zoon. Een gebeurtenis uit 1954 wanneer hij in de klas een opgefrommeld papiertje vindt, wat laat zien dat zelfs na de oorlog het verleden nog van invloed is. ‘’Het stond er echt, dat symbool. Een paar simpele, symmetrische strepen op papier en toch alleszeggend’’

Wanneer Elsa laat weten dat ze haar verhaal kwijt wil aan de familie en de waarheid boven tafel wil laten komen, omdat het haar van binnen op vreet, is Dirk de gene die hier het meeste moeit mee heeft. Ook omdat ze aan haar overleden man (Willem) heeft beloofd het verleden te laten rusten.

Het verhaal wordt verteld vanuit de ogen van Elsa. Zij beschrijft alles wat zij als jong meisje meemaakt tijdens de oorlog. Vele gebeurtenissen beleeft ze samen met haar hartsvriendin Anna. Beide dragen ze een geheim met zich mee. Hun vaders horen beide tot de twee uiterste in de oorlog. Elsa’s vader zit bij de NSB, terwijl Anna’s familie juist de joden probeert te helpen. De vader van Elsa is geen ‘’actieve‘’ NSB’er. Hij heeft deze keuze gemaakt om zijn zoons te beschermen, zodat zij niet in Duitsland hoefde te gaan werken. Ook had hij goed contact met 1 van de Duitse officieren ‘’Helmut’’, waardoor het gezin lange tijd veilig is.

‘’Volk en Vaderland. Weekblad der Nationaal Socialistische Beweging in Nederland’’ kopt het drukwerk.

Plotseling wordt Anna meegesleurd uit haar huis, samen met de rest van de familie en de andere bewoners. Het laatste wat Anna naar Elsa schreeuwt is ‘’Je hebt ons verraden!’’. Elsa wist als enige van hun geheim af, maar ze heeft nooit iets verteld aan een ander. Elsa weet niet meer wie ze kan vertrouwen en wantrouwt zelfs haar eigen vader. Op het moment dat de oorlog voorbij is, en de NSB’ers niet meer veilig zijn, doordat ze tijdens de oorlog de verkeerde kant hebben gekozen, vertrekt Elsa samen met haar vader vanuit Weesp. Tijdens deze reis maakt ze een keuze die zowel het leven van haar, als haar vader en de familie voorgoed zal veranderen. Hier komt het verhaal, dat afgebeeld staat op de cover van het boek duidelijk naar voren. Een gedeelte in het boek met veel emoties. Je hebt je inmiddels helemaal ingeleefd in de situatie en dan gebeurt er iets totaal onverwachts.

Het boek blijf spannend tot de laatste bladzijde. Want ook tijdens het lezen van de laatste paar hoofdstukken, komen er nieuwe geheimen boven water. Ook kom je als lezer achter geheimen die niet de hele familie weet, en die misschien ook nooit bekend zullen worden.

Het is een aangrijpend boek, dat ook de andere kant van de oorlog laat zien. Ook de waargebeurde verhalen achter in het boek spreken voor zich. Zo laat deze zin zien, dat je soms eigenlijk geen keuze had aan welke zijde je stond. ’Emile heeft zijn vader nooit als ‘fout’’ of ‘’NSB’er’’ gezien. ‘’Hij moest toch overleven? Het was of een kogel of brood bakken’’

Ik ben het volkomen eens met de ‘’lezeres’’ die achter in het boek haar persoonlijke verhaal doet. Zij zegt ’’Het is een erg belangrijk boek, dat je laat inzien dat de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog veel genuanceerder ligt dan ‘’goed’’ en ‘’fout’’ en dat na de oorlog de ellende jarenlange verderging.’’ Beter kan ik het eigenlijk niet beschrijven. Een boek dat eigenlijk door iedereen gelezen zou moeten worden, wanneer je een completer beeld wilt krijgen van de oorlog.


Marjo:
Ik heb de afgelopen tijd meerdere goede tot zeer goede oorlogsverhalen gelezen. Ik was dan ook zeer benieuwd binnen welke categorie den Brabers boek zou vallen en kon toen ik het boek in bezit had niet wachten met beginnen te lezen. Voorin het boek staan een aantal korte reviews welke mijn nieuwsgierigheid voedden. Daarna volgt het prachtige voorwoord van Maarten van Rossem, een stukje geschiedenis die je direct al aan het denken zet en op een bewuste manier aan het verhaal zelf laat beginnen.

Het verhaal:

Heden.
Elsa is een dame op leeftijd. Ze heeft een aantal prachtige kinderen en kleinkinderen en is, ondanks dat ze sinds een aantal jaren weduwe is, eigenlijk best tevreden over haar leven zoals het nu is. Een ding knaagt echter aan haar, ze wordt een dagje ouder en geen van haar kinderen of kleinkinderen kent het echte verhaal van haar en haar ouders tijdens de tweede wereldoorlog. Dit heeft ze altijd als een groot geheim en een grote last bij zich gedragen. Als op een mooie zomerse dag al haar kinderen en kleinkinderen een middag bij haar zijn, neemt ze een besluit. Het is tijd. Tijd om het hele verhaal te vertellen, aan zowel haar kinderen als haar (grootste) kleinkinderen. Ze roept iedereen bij elkaar en begint te vertellen.

Dit eerste deel van het verhaal vond ik iets te lang en te traag van stof, alhoewel ik het belang ervan wel begrijp. Je krijgt een duidelijk beeld van Elsa's familie, van de verschillende banden en rollen, en dit is voor het verhaal wel belangrijk. Zodra Elsa begint te vertellen over haar verleden, is er al helemaal geen sprake meer van traagheid.

Verleden.
Elsa groeit op in een normaal gezin, vader, moeder, twee grote broers, een klein broertje en hond Max. Vader heeft een kruidenierszaak waar Elsa en haar grote broers vaak na schooltijd helpen. Als ze vrij is brengt ze haar tijd meestal door met haar hartsvriendin Anna. Als de oorlog uitbreekt merken ze daar in eerste instantie weinig van in het stadje Weesp waar Elsa woont, ook als de Duitsers Nederland hebben ingenomen. De sfeer blijft vrij rustig, er wordt niet vreselijk gevochten, er zijn geen bombardementen, er lopen alleen veel Duitse soldaten rond. Hoewel vader in het begin niet veel op heeft met de Duitsers, verandert dat in de loop van de tijd vrij drastisch. Dit heeft grote gevolgen voor het hele gezin.

Ik denk dat je twee soorten 'foute mensen' had in de oorlog. Je hebt mensen die echt haten, van geweld houden, sadistisch zijn wellicht, genieten van macht en de ander dingen opdringen en vanuit een diepe overtuiging handelen. Maar je hebt ook mensen die 'fout' waren, omdat ze bepaalde keuzes maakten uit zelfbehoud, uit behoud van hun gezin. Die koste wat kost hun gezin, hun zaak, hun huis wilden beschermen, behouden, en daarom bepaalde keuzes maakten waar ze misschien niet eens helemaal achter stonden, maar die ze voor dat behoud wel moesten maken. De eerste groep is denk ik maar een kleine geweest en zal ook altijd een kleine blijven. De tweede groep is een veel grotere, en dit boek stelt deze vorm van 'fout' zijn eigenlijk ter discussie.

De vader van Elsa maakt deze keuze op een gegeven moment heel duidelijk. Wat maakt dat van hem? Naast een NSB'er ook een slechte vader? Een slechte echtgenoot? En slecht mens in alles? Dit zijn in ieder geval vragen die Elsa altijd zijn blijven achtervolgen. Elsa op haar beurt heeft op een bepaalde manier gereageerd op de keuzes van vader. Aan haar kinderen vertelt ze over haar vader, waar ze zoveel van hield, maar die in haar ogen (en in de ogen van de meesten van ons) zulke foute keuzes maakte tijdens de oorlog. Ze vertelt over haar strijd met loyaliteit en liefde jegens haar vader en haar eigen waarden waardoor ze zijn keuzes absoluut afkeurde.

Het zet mij zelf erg aan het denken. Wat zou ik doen, wat zou jij doen, als je een tiener zou zijn tijdens de oorlog, al redelijk duidelijk een beeld had van wat 'goed' en 'fout' was, maar je vader waar je altijd enorm tegen op hebt gekeken, waar je onvoorwaardelijk van houdt, kiest voor dat waarvan je eigenlijk weet dat het niet goed is? Wat zou je doen? Wat kun je doen? Zou je je ogen sluiten voor wat je vader doet? Zou je erin meegaan? Of juist ertegen in gaan?

Als kind is het volgens mij bijna onmogelijk om op deze vragen antwoord te geven. Elsa moest echter wel een keuze maken, want het overkwam haar. Haar en vele, vele andere Nederlandse kinderen. Er waren zo ontzettend veel mensen 'fout' tijdens de tweede wereldoorlog. (Achterin het boek kunnen we lezen dat er wel drie keer zoveel 'foute' Nederlanders waren dan dat er verzetsstrijders waren) Veel mensen zullen het gevoel hebben gehad dat ze geen andere keuze hadden. Sommige mensen hadden misschien ook wel geen andere keus.

De littekens die de oorlog sowieso, maar ook bepaalde keuzes tijdens zo'n oorlog hebben achtergelaten, zijn in veel gezinnen enorm en blijven ook niet bij een generatie, maar ook de volgende generatie en zelfs wel de generatie daarop lijdt nog in meer of mindere mate onder die gemaakte littekens. 

Ik heb over dit onderwerp altijd heel snel mijn oordeel over klaarliggen, fout is fout, punt. Geen goed woord heb ik er voor over. Na dit boek ben ik het iets genuanceerder gaan bekijken. Dit wil niet zeggen dat ik het goedkeur, maar misschien wel dat ik er iets meer begrip voor kan opbrengen. Ik heb ook ontzettend veel vragen over mijn eigen familie nu, dingen waar ik eerder eigenlijk nooit bij stilgestaan heb en waar ik dus ook totaal geen weet van heb.

Na het verhaal van Elsa volgen er nog een aantal feiten, foto's en nog enkele persoonlijke verhalen van kinderen en kleinkinderen van 'foute' Nederlanders. Alles tezamen maakt een prachtig document, wat eigenlijk iedereen zou moeten lezen. Om jezelf weer even op scherp te zetten, om weer even te realiseren dat dat nooit meer zo ver mag komen. Zeker nu, in tijden van crisis, van types als meneer Wilders, van angst en haatzaaierij en de nadruk op onze verschillen in plaats van onze overeenkomsten, is het meer dan belangrijk om weer eens terug naar de basis te gaan, en dit boek zal daar zeker een (kleine) bijdrage aan leveren. Ik vind het een ontzettend moedig onderwerp, vind het een prachtig verhaal en document.

Coenraad:
Mijn vader was een NSB’er vertelt het verhaal van de 17-jarige Elsa Aaldering. Tijdens de nadagen van de oorlog wordt haar vader opgepakt en naar een concentratiekamp gebracht en komt daar op onverklaarbare wijze om het leven. In de nadagen van het leven van Elsa roept ze haar kinderen en kleinkinderen bijeen. Ze wil nog één keer haar verhaal verteld hebben hoe het daadwerkelijk is gebeurd. Tijdens de oorlog had Elsa een hartsvriendin Anna en tijdens de oorlog gebeurt er iets en vanaf die tijd hebben ze elkaar niet meer gezien of gesproken.

Elmer beschrijft het verhaal vanuit Elsa en hoe zij de oorlog heeft beleefd en ervaren. Elsa is nog een puber als de oorlog begint en wordt heen en weer geslingerd met haar gedachten. Aan de ene kant is ze nog het onschuldige naïeve meisje en aan de andere kant weet ze heel goed wat er zich allemaal afspeelt. Gedurende de oorlog loopt Elsa tegen dilemma’s en geheimen aan en worstelt er enorm mee. Maar tegelijkertijd zie je ook hoe ze plezier hebben en zich staande houden in hun “ondergedrukte” leven van de oorlog. Elmer beschrijft het op een manier of je bij je eigen oma op visite bent die haar levensverhaal vertelt en je meeneemt in haar gedachten hoe zij het heeft ervaren. Vanaf het begin wordt je meegenomen in dit familiedrama welke je vasthoudt tot je de laatste blz hebt gelezen. Tijdens het lezen van dit verhaal wordt je geraakt door emoties van deze familie en vraag je jezelf af wat zou jij gedaan hebben als je in deze situatie zou zitten. Tuurlijk is het fout wat haar vader gedaan heeft, maar moeten de kinderen daar jaren later nog de dupe van zijn en last van ondervinden. Oordelen is makkelijk maar wat als het jou zou overkomen wat dan.. dit is wat ik eruit mee heb gekregen toen ik het boek uit had. Maar volgens mij gebeurt dit nog steeds dat kinderen worden afgerekend op de fouten van hun ouders. Een boek dat je gelezen moet hebben en na het lezen blijft het verhaal nog een tijd door je hoofd malen. 

1 opmerking:

  1. Bedankt Marjon, Ria en Nynke. Wat een mooie recensies! Als ik jullie reacties lees dan is Elsa's verhaal bij jullie overkomen zoals ik het in mijn hoofd had. Van te voren hoop je natuurlijk dat je als schrijver daarin slaagt, maar je weet het pas zeker als lezers dit bevestigen.
    Nogmaals bedankt voor jullie interesse in het boek en jullie recensies.

    BeantwoordenVerwijderen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.